تشنج (Seizure) یکی از اختلالات عصبی است که ممکن است در هر سنی، از نوزادی و کودکی تا نوجوانی و بزرگسالی، رخ دهد. زمانی اتفاق می‌افتد که فعالیت الکتریکی سلول‌های عصبی مغز برای مدت کوتاهی به‌صورت غیرطبیعی و بیش‌ازحد افزایش یا هماهنگی طبیعی خود را از دست بدهد. این اختلال می‌تواند باعث تغییر در سطح هوشیاری، حرکات غیرارادی، تغییرات حسی، اختلال در رفتار یا حتی از دست رفتن موقت هوشیاری شود.
نکته مهم این است که هر تشنجی به معنای ابتلا به صرع نیست. بسیاری از افراد ممکن است در طول زندگی خود یک بار دچار آن بشوند، بدون اینکه به بیماری صرع مبتلا باشند. صرع یک بیماری عصبی مزمن است که با استعداد پایدار برای بروز تشنج‌های مکرر مشخص میشود.
در این مقاله از آزمایشگاه گلسا، با زبانی ساده اما بر اساس اصول پزشکی، با تشنج، علائم و انواع آن، عوامل ایجادکننده، روش‌های تشخیص و درمان و شرایط تشنج در گروه‌های سنی مختلف آشنا می‌شویم.
تشنج چگونه ایجاد میشود؟
نتیجه یک فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و بیش‌ازحد در گروهی از سلول‌های عصبی مغز است. مغز انسان برای کنترل حرکت، احساس، حافظه، هوشیاری و بسیاری از عملکردهای بدن از پیام‌های الکتریکی و شیمیایی استفاده می‌کند. اگر این فعالیت الکتریکی به‌طور ناگهانی دچار اختلال شود، ممکن است علائم مختلفی ایجاد شود که به آن «تشنج» می‌گوییم.
شدت و شکل آن به محل شروع فعالیت غیرطبیعی در مغز و میزان انتشار آن بستگی دارد. بنابراین نشانه های آن همیشه به شکل افتادن روی زمین و لرزش شدید بدن دیده نمی‌شود.
برای مثال، بعضی موارد ممکن است فقط با:
- خیره شدن چندثانیه‌ای
- قطع موقت ارتباط با محیط
- حرکات تکراری و غیرارادی
- احساس عجیب در بدن
- تغییر ناگهانی بو، مزه یا بینایی
- انقباض یا پرش یک عضله
- گیجی و اختلال موقت در صحبت کردن
ظاهر شوند.
تفاوت تشنج و صرع چیست؟
این دو اصطلاح گاهی به اشتباه به جای یکدیگر به کار می‌روند، در حالی که تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد
تشنج یک حمله یا رویداد عصبی ناشی از فعالیت غیرطبیعی مغز است، اما صرع یک اختلال مزمن عصبی محسوب میشود که فرد را مستعد بروز حملات مکرر می‌کند
یک حمله ممکن است در اثر عواملی مانند تب بالا، افت شدید قند خون، اختلالات متابولیک، مسمومیت، آسیب مغزی یا برخی شرایط دیگر ایجاد شود و لزوماً نشان‌دهنده ابتلا به صرع نیست. بنابراین، تجربه یک حمله به‌تنهایی برای تشخیص این بیماری کافی نیست
علائم تشنج چیست؟
علائم آن بسته به نوع آن متفاوت هستند. برخی تشنج‌ها بسیار واضح‌اند، اما بعضی دیگر ممکن است به‌سادگی با حواس‌پرتی، خواب‌آلودگی یا مشکلات رفتاری اشتباه گرفته شوند.
مهم‌ترین علائم آن عبارت‌اند از:
- از دست دادن هوشیاری
- کاهش یا تغییر سطح آگاهی
- خیره شدن ناگهانی
- سفت شدن عضلات
- لرزش یا حرکات ریتمیک دست و پا
- افتادن ناگهانی
- حرکات غیرارادی و تکراری
- گاز گرفتن زبان
- بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع در برخی حملات
- اختلال موقت در صحبت کردن
- گیجی پس از حمله
- خواب‌آلودگی شدید بعد از تشنج
- احساس غیرطبیعی در بو، مزه، بینایی یا شنوایی
- احساس ترس یا اضطراب ناگهانی بدون علت مشخص
- پرش ناگهانی عضلات
علائم تشنج به ناحیه‌ای از مغز که فعالیت غیرطبیعی از آن شروع میشود و میزان گسترش آن بستگی دارد.
تشنج چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آن صرفاً بر اساس یک آزمایش انجام نمی‌شود. پزشک معمولاً ابتدا شرح حال دقیق بیمار و شاهدان حمله را بررسی می‌کند و سپس بر اساس شرایط فرد، آزمایش‌ها و بررسی‌های تکمیلی را درخواست می‌کند.
شرح حال و معاینه پزشکی
پزشک معمولاً درباره موارد زیر سؤال می‌کند:
- حمله چه زمانی شروع شد؟
- قبل از تشنج چه علائمی وجود داشت؟
- فرد هوشیار بود یا هوشیاری خود را از دست داد؟
- حرکات بدن چگونه بودند؟
- حمله چقدر طول کشید؟
- بعد از حمله چه اتفاقی افتاد؟
- آیا سابقه تشنج وجود داشته است؟
- آیا داروی خاصی مصرف میشود؟
- آیا تب، عفونت، ضربه به سر یا بیماری زمینه‌ای وجود داشته است؟
اطلاعات فردی که شاهد حمله بوده نیز می‌تواند برای تشخیص بسیار ارزشمند باشد.
نوار مغز با EGA
الکتروانسفالوگرافی یا EEG فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند و یکی از ابزارهای مهم در ارزیابی تشنج و صرع است. این آزمایش معمولاً بدون درد است.
البته طبیعی بودن EEG لزوماً صرع را رد نمی‌کند؛ تفسیر نتیجه باید در کنار شرح حال و سایر یافته‌های پزشکی انجام شود.
آزمایش‌های خون
بر اساس شرایط بیمار، ممکن است پزشک آزمایش‌هایی برای بررسی عوامل قابل اصلاح یا بیماری‌های زمینه‌ای درخواست کند؛ از جمله بررسی:
- قند خون
- الکترولیت‌ها مانند سدیم و کلسیم
- عملکرد کلیه
- عملکرد کبد
- برخی شاخص‌های عفونت یا التهاب
- سطح برخی داروها در خون، در صورت نیاز
این آزمایش‌ها می‌توانند به پیدا کردن علت یک تشنج یا عوامل تشدیدکننده آن کمک کنند.
تصویربرداری مغز
در برخی بیماران انجام تصویربرداری مانند CT اسکن یا MRI مغز ضروری است. این بررسی‌ها می‌توانند در شناسایی مشکلات ساختاری مغز مانند آسیب ناشی از ضربه، سکته مغزی، تومور یا برخی ناهنجاری‌های ساختاری کمک کنند.
عوامل بروز تشنج چیست؟
علت بروز همیشه یکسان نیست. به‌طور کلی، عوامل مرتبط با تشنج و صرع را می‌توان در چند گروه اصلی قرار داد.
سازمان جهانی بهداشت علل صرع را در گروه‌هایی مانند ساختاری، ژنتیکی، عفونی، متابولیک، ایمنی و ناشناخته طبقه‌بندی می‌کند.
علل و عوامل مهم تشنج:
عوامل ژنتیکی
برخی انواع صرع با عوامل ژنتیکی ارتباط دارند. این موضوع لزوماً به معنی انتقال مستقیم بیماری از والدین به فرزند نیست و در بسیاری از موارد، الگوی ژنتیکی پیچیده‌ای وجود دارد.
آسیب مغزی
آسیب شدید سر، ضربه مغزی یا آسیب‌های مربوط به دوران جنینی و تولد می‌توانند خطر بروز را افزایش دهند.
سکته مغزی
آسیب مغز در اثر اختلال جریان خون می‌تواند زمینه ایجاد تشنج را، به‌خصوص در بزرگسالان و سالمندان، فراهم کند.
عفونت‌های مغزی
برخی عفونت‌ها مانند مننژیت و انسفالیت می‌توانند باعث تشنج شوند.
تومور یا ضایعات ساختاری مغز
برخی تومورهای مغزی و سایر ضایعات ساختاری ممکن است با تشنج همراه باشند.
اختلالات متابولیک
اختلال شدید در قند خون، سدیم، کلسیم یا برخی دیگر از مواد ضروری بدن می‌تواند موجب تشنج شود.
تب (به‌خصوص در کودکان)
تب بالا در برخی کودکان می‌تواند موجب تشنج تب‌دار شود. این نوع الزاماً به معنی ابتلا به صرع نیست.
مصرف یا قطع برخی مواد و داروها
برخی داروها، مواد سمی یا قطع ناگهانی بعضی داروها و مواد می‌توانند آستانه تشنج را تغییر دهند.
کم‌خوابی و استرس
کمبود خواب و برخی شرایط جسمی یا روانی ممکن است در افراد مستعد، احتمال بروز تشنج را افزایش دهند؛ بنابراین رعایت خواب کافی بخشی از مراقبت از فرد مبتلا به صرع است.
انواع تشنج
طبقه‌بندی تشنج‌ها بر اساس محل شروع و نحوه انتشار فعالیت غیرطبیعی مغز انجام میشود. در طبقه‌بندی‌های جدید، تشنج‌ها در درجه اول بر اساس شروع کانونی (Focal)، عمومی (Generalized) یا در برخی شرایط شروع ناشناخته توصیف میشوند.
کانونی
در تشنج کانونی، فعالیت غیرطبیعی ابتدا از بخش مشخصی از مغز شروع میشود.
علائم می‌توانند شامل:
- حرکات غیرطبیعی یک دست یا پا
- احساس غیرعادی
- تغییر بو یا مزه
- اختلال در صحبت کردن
- احساس ترس ناگهانی
- تغییر سطح هوشیاری
باشند.
عمومی
در تشنج عمومی، از ابتدا شبکه‌های گسترده‌تری از مغز درگیر میشوند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع آن تشنج تونیک-کلونیک است که ممکن است با از دست دادن هوشیاری، سفت شدن بدن و سپس حرکات ریتمیک اندام‌ها همراه باشد.
غیابی
در این نوع، فرد ممکن است برای چند ثانیه ارتباط خود را با محیط از دست بدهد و خیره به نظر برسد. این حالت به‌ویژه در کودکان و نوجوانان اهمیت دارد، زیرا ممکن است با بی‌توجهی یا حواس‌پرتی اشتباه گرفته شود.
میوکلونیک
در این نوع، پرش‌های کوتاه و ناگهانی عضلات ایجاد میشود.
آتونیک
در تشنج آتونیک، کاهش ناگهانی تون عضلات ممکن است باعث افتادن فرد شود.
تشنج در کودکان
تشنج در کودکان می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه به معنی ابتلا به صرع نیست
یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع، حمله تب‌دار است که در برخی کودکان همزمان با افزایش دمای بدن رخ می‌دهد
با این حال، بروز چنین حمله‌ای در کودک باید جدی گرفته شود، به‌خصوص اگر
- اولین تشنج کودک باشد؛
- حمله طولانی شود؛
- کودک پس از حمله به حالت طبیعی برنگردد؛
- بدون تب رخ دهد؛
- کودک آسیب دیده باشد؛
- تنفس کودک دچار مشکل شود؛
- چند بار پشت سر هم اتفاق بیفتد.
در چنین شرایطی ارزیابی پزشکی ضروری است.
تشنج در نوجوانان
دوران نوجوانی می‌تواند با برخی سندرم‌های صرعی همراه باشد که شروع آنها در این سنین شایع‌تر است.
در نوجوانی همچنین عواملی مانند کمبود خواب، بیداری شبانه، مصرف برخی مواد و عدم مصرف منظم دارو در فرد مبتلا به صرع می‌توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.
تغییرات هورمونی نیز در برخی افراد ممکن است بر الگوی تشنج تأثیر بگذارد. در دختران نوجوان و زنان جوان، انتخاب دارو و توجه به تداخلات دارویی با روش‌های پیشگیری از بارداری اهمیت دارد.
تشنج در بزرگسالان
تشنج در بزرگسالان می‌تواند ناشی از صرع یا یک بیماری یا شرایط زمینه‌ای باشد.
در فردی که برای اولین بار در بزرگسالی دچار تشنج میشود، بررسی علت اهمیت ویژه‌ای دارد.
از جمله علل احتمالی می‌توان به:
- سکته مغزی
- آسیب سر
- تومور مغزی
- عفونت‌های مغزی
- اختلالات متابولیک
- مصرف برخی داروها یا مواد
- اختلالات الکترولیتی
- صرع
اشاره کرد.
در افراد مسن، سابقه بیماری‌های عروقی مغز و سکته اهمیت ویژه‌ای در ارزیابی علت تشنج دارد.
تشنج در زنان باردار
بروز آن در دوران بارداری یک وضعیت مهم پزشکی است و نباید صرفاً به صرع نسبت داده شود.
اگر فرد مبتلا به صرع باردار شود، نباید داروی ضدتشنج خود را خودسرانه قطع کند. انتخاب و تنظیم دارو باید با همکاری متخصص مغز و اعصاب و متخصص زنان انجام شود، زیرا بعضی داروها در دوران بارداری خطر بیشتری برای جنین دارند.
برای مثال، والپروات در زنان و دختران در سن باروری به دلیل خطر ناهنجاری‌های مادرزادی و مشکلات تکاملی جنین، در بسیاری از شرایط گزینه مطلوبی نیست و انتخاب دارو باید توسط پزشک انجام شود.
کدام نوع تشنج خطرناک است؟
شدت و میزان خطر این حملات تنها به نوع آنها بستگی ندارد و عواملی مانند مدت زمان، تکرار حملات، وضعیت تنفس و شرایط زمینه‌ای فرد نیز اهمیت زیادی دارند
یکی از خطرناک‌ترین وضعیت‌ها، استاتوس اپیلپتیکوس (Status Epilepticus) یا حمله طولانی و مداوم است. در این شرایط، حمله ممکن است برای مدت طولانی ادامه پیدا کند یا چند حمله متوالی بدون بازگشت مناسب سطح هوشیاری رخ دهد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب میشود و به رسیدگی فوری نیاز دارد
چه زمانی باید فوراً با اورژانس تماس گرفت؟
در شرایط زیر باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت:
- حمله برای چند دقیقه ادامه پیدا کند یا متوقف نشود
- چند حمله پشت سر هم رخ دهد و فرد بین آنها به حالت طبیعی برنگردد
- فرد برای اولین بار چنین حالتی را تجربه کرده باشد
- تنفس فرد پس از حمله طبیعی نباشد
- این حالت در آب اتفاق افتاده باشد
- فرد در جریان حمله آسیب جدی دیده باشد
- فرد باردار باشد
- حمله پس از ضربه به سر ایجاد شده باشد
- فرد پس از پایان حمله برای مدت غیرطبیعی هوشیاری خود را به دست نیاورد
هنگام تشنج چه کار کنیم؟
اگر فردی دچار تشنج شد، مهم‌ترین کار محافظت از او در برابر آسیب است.
اقدامات صحیح:
- فرد را در مکانی امن قرار دهید.
- اشیای خطرناک اطراف او را دور کنید.
- اگر امکان دارد، او را به پهلو قرار دهید تا راه هوایی بهتر حفظ شود.
- زمان شروع و پایان را ثبت کنید.
- از قرار دادن چیزی داخل دهان فرد خودداری کنید.
- سعی نکنید دست و پای فرد را با زور نگه دارید.
- تا بازگشت هوشیاری کامل، چیزی برای خوردن یا نوشیدن به او ندهید.
- در صورت طولانی شدن یا وجود علائم خطر، با اورژانس تماس بگیرید.
هرگز نباید قاشق، انگشت، آب یا اشیای دیگر را داخل دهان فرد در حال تشنج قرار داد.
عوارض تشنج چیست؟
تشنج بسته به شدت و علت آن می‌تواند عوارض مختلفی داشته باشد.
عوارض احتمالی عبارت‌اند از:
- آسیب ناشی از افتادن
- ضربه به سر
- شکستگی
- سوختگی
- گاز گرفتن زبان
- مشکلات تنفسی
- اختلال موقت حافظه و هوشیاری
- اضطراب و ترس از تکرار حمله
- مشکلات اجتماعی و تحصیلی یا شغلی
- در موارد شدید، آسیب جدی یا مرگ
سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که بسیاری از مرگ‌ها و آسیب‌های مرتبط با صرع، از جمله آسیب ناشی از سقوط، غرق‌شدگی، سوختگی و تشنج‌های طولانی، تا حدی قابل پیشگیری هستند.
در افراد مبتلا به صرع، یک عارضه نادر اما مهم نیز مرگ ناگهانی غیرمنتظره در صرع (SUDEP) است که پزشک ممکن است درباره عوامل خطر و راهکارهای کاهش خطر با بیمار صحبت کند.
درمان تشنج چگونه است؟
درمان تشنج کاملاً به علت آن بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان برای همه افراد یک داروی مشخص یا یک روش درمانی واحد تجویز کرد.
داروهای ضدتشنج
در افرادی که به صرع مبتلا هستند، داروهای ضدتشنج یا Antiseizure Medicines یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمان هستند.
انتخاب دارو بر اساس عواملی مانند:
- نوع تشنج
- سن
- جنسیت
- بیماری‌های زمینه‌ای
- سایر داروهای مصراحتمال بارداری
- پاسخ بیمار به درمان
انجام میشود.
برای مثال، طبق توصیه‌های WHO، در بسیاری از موارد تشنج‌های با شروع کانونی، لاموتریژین یا لوتیراستام از گزینه‌های درمانی خط اول هستند؛ اما انتخاب دارو باید بر اساس نوع دقیق تشنج و شرایط فرد انجام شود.
داروی ضدتشنج را نباید بدون نظر پزشک شروع، قطع یا مقدار آن را تغییر داد.
اگر دارو مؤثر نباشد چه میشود؟
بعضی بیماران با یک دارو به‌خوبی کنترل میشوند، اما در برخی افراد تشنج‌ها با وجود درمان مناسب ادامه پیدا می‌کنند.
در چنین شرایطی متخصص مغز و اعصاب ممکن است گزینه‌های دیگری را بررسی کند، از جمله:
- تغییر یا ترکیب داروهای ضدتشنج
- بررسی مجدد تشخیص و نوع
- رژیم کتوژنیک در برخی بیماران، به‌خصوص بعضی موارد کودکان
- ارزیابی برای جراحی صرع در بیماران منتخب
- روش‌های تحریک عصبی در شرایط خاص
WHO نیز جراحی را یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای بیمارانی می‌داند که به درمان دارویی پاسخ مناسبی نمی‌دهند.
آیا تشنج قابل درمان است؟
پاسخ به این سؤال به علت آن بستگی دارد.
برخی حملات ناشی از عوامل موقتی و قابل اصلاح هستند و پس از درمان علت زمینه‌ای، ممکن است دیگر تکرار نشوند
در افراد مبتلا به صرع، هدف اصلی درمان، کنترل کامل حملات با کمترین عوارض ممکن است. طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، با تشخیص صحیح و درمان مناسب، حدود ۷۰ درصد از مبتلایان می‌توانند به کنترل مطلوب بیماری دست پیدا کرده و بدون حملات زندگی کنند
نقش آزمایش‌های پزشکی در بررسی تشنج
آزمایش خون به‌تنهایی تشخیص‌دهنده همه انواع تشنج یا صرع نیست، اما می‌تواند در پیدا کردن برخی علل و عوامل تشدیدکننده تشنج بسیار مفید باشد.
بسته به نظر پزشک ممکن است بررسی مواردی مانند قند خون، الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه و کبد، برخی شاخص‌های عفونی و در شرایط خاص سطح خونی داروها لازم باشد.
به همین دلیل، نتایج آزمایشگاهی باید در کنار علائم بیمار، معاینه، شرح حال و در صورت نیاز EEG و تصویربرداری مغز تفسیر شوند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فردی برای اولین بار دچار تشنج شده است، حتی اگر پس از چند دقیقه کاملاً به حالت طبیعی برگشته باشد، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کند.
همچنین افرادی که مکرر دچار آن م میشوند، باید تحت نظر متخصص مغز و اعصاب باشند تا نوع آن، علت احتمالی و مناسب‌ترین روش درمان مشخص شود.
در صورت طولانی بودن زمان آن، تکرار پشت سر هم حملات، اختلال تنفس، آسیب جدی، بارداری یا عدم بازگشت سطح هوشیاری، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.
جمع‌بندی
تشنج به دلیل اختلال موقت در فعالیت الکتریکی مغز ایجاد میشود و می‌تواند از خیره شدن و تغییر سطح هوشیاری تا حرکات شدید و غیرارادی بدن بروز کند. هر حمله لزوماً به معنای ابتلا به صرع نیست و برای شناسایی علت، ممکن است بررسی‌های پزشکی، آزمایش خون، EEG و در برخی موارد تصویربرداری مغز انجام شود. این اختلال می‌تواند در هر سنی رخ دهد و علت و روش بررسی آن در کودکان، نوجوانان، بزرگسالان و زنان باردار متفاوت باشد؛ به‌ویژه در دوران بارداری، بروز چنین حمله‌ای نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
با تشخیص دقیق و انتخاب روش درمانی مناسب، بسیاری از مبتلایان به صرع می‌توانند بیماری خود را به‌خوبی کنترل کرده و زندگی روزمره طبیعی و بدون حملات مکرر داشته باشند.